Isinulat ng kasaysayan ang Battle of Bayang bilang isa sa pinakamahahalagang yugto ng paglaban ng Bangsamoro—ngunit nananatili itong kulang sa pagkilala sa pambansang diskurso. Matatagpuan ang Bayang sa Lanao del Sur, na nagsilbing sentro ng kapangyarihan ng mga Maranao bago dumating ang mga kolonyalistang Amerikano. Dito umiral ang isang matatag na sistemang panlipunan na nakabatay sa Islam, adat (kaugalian), at lokal na pamamahala.

Noong Mayo 2–3, 1902, direktang hinarap ng mga mandirigmang Maranao ang puwersa ng Estados Unidos sa isang madugong labanan na naging isa sa mga unang malalaking sagupaan sa Moro Rebellion (1902–1913).

Sinakop ng Estados Unidos ang Pilipinas matapos ang Spanish-American War noong 1898 at agad nitong pinalawak ang kontrol sa Mindanao—isang rehiyong hindi kailanman lubusang napasailalim sa Espanya. Ipinatupad ng mga Amerikano ang military pacification campaign upang supilin ang mga Moro na tumatangging kilalanin ang kanilang kapangyarihan.

Hindi lamang pangkalahatang pagtutol sa kolonyalismo ang nagbunsod sa labanan. Ayon sa mga tala ng kasaysayan, nagsagawa ang mga Amerikano ng isang punitive expedition matapos ang mga insidente ng pagpatay sa ilang sundalong Amerikano sa mga kalapit na lugar tulad ng Malabang at Parang. Tumugon ang mga Maranao sa pamamagitan ng armadong depensa upang ipagtanggol ang kanilang komunidad at awtonomiya.

Pinamunuan ni Colonel Frank D. Baldwin ang humigit-kumulang 1,200 sundalong Amerikano, kabilang ang mga tropa ng 27th Infantry Regiment, na may dalang modernong armas tulad ng rifles at suportang artillery. Sa kabilang panig, tinatayang nasa 600 mandirigmang Maranao ang nagtipon upang ipagtanggol ang kanilang lupain, pananampalataya, at paraan ng pamumuhay. Bagaman kulang sa modernong armas, umasa sila sa mga kuta (cotta), tradisyunal na estratehiya, at kolektibong depensa.

Inatake ng mga puwersang Amerikano ang dalawang pangunahing kuta ng mga Maranao. Mabilis nilang nabuwag ang unang kuta gamit ang kanilang mas malakas na armas. Ngunit sa ikalawang kuta, tumindi ang labanan at naging mas matagal ang sagupaan. Nagkaroon ng malapitang labanan sa pagitan ng dalawang panig habang pilit na pinapasok ng mga Amerikano ang depensa ng mga Maranao.

Ayon sa mga tala ng militar ng Estados Unidos, humigit-kumulang 400 hanggang 500 mandirigmang Maranao ang nasawi sa labanan, kabilang ang kanilang mga pinuno. Sa panig ng Amerikano, 18 sundalo ang napatay at 42 ang sugatan. Bagaman nanaig ang puwersa ng Estados Unidos, kinilala mismo sa mga ulat militar na naging mabigat ang labanan at mataas ang naging kapalit nito.

Hindi natapos sa Bayang ang pakikibaka. Sa halip, lalo nitong pinaigting ang serye ng mga labanan na bumuo sa Moro Rebellion (1902–1913), isang mahigit isang dekadang armadong paglaban ng mga Muslim sa Mindanao at Sulu laban sa kolonyal na pamahalaan ng Estados Unidos.

Para sa maraming Bangsamoro, hindi lamang biktima ang mga nasawi—kinikilala silang mga martir na nag-alay ng kanilang buhay para sa kanilang pananampalataya, lupain, at kalayaan.

Patuloy na ginugunita ang labanan bilang Battle of Bayang Day tuwing Mayo 2 sa ilang bahagi ng Lanao del Sur. Sa mga lokal na komunidad, tinatawag din itong “Padang Karbala,” isang terminong nag-uugnay sa sakripisyo at pakikibaka sa tradisyong Islamiko.

Ipinapakita ng Battle of Bayang na hindi iisa ang mukha ng kasaysayan ng Pilipinas. Hindi lamang ito umiikot sa mga kilusang naganap sa Luzon at Visayas—kasama rin dito ang matagal nang paglaban ng Bangsamoro para sa sariling pagpapasya at pagkilala.

Sa huli, ang Battle of Bayang ay higit pa sa isang digmaan. Isa itong mahalagang paalala ng iba’t ibang karanasan na bumubuo sa kasaysayan ng bansa—at ng patuloy na paghahangad ng kalayaan, dignidad, at pagkakakilanlan ng mga Bangsamoro.

Isinulat ni Samarudin Samsudin, S’bang Ka Mindanao Core Producer

Mga Sanggunian:

Magdalena, F. (2022). The 1902 Battle of Bayang from the American perspective. Langkit: Journal of Social Sciences and Humanities, 11, 1–12. https://doi.org/10.62071/jssh.v11i.163

Allen, J. E., & Reidy, J. J. (n.d.). The Battle of Bayan and other battles. Project Gutenberg. https://www.gutenberg.org/ebooks/23573

American-History.net. (n.d.). Battle of Bayan 1902. Retrieved May 1, 2026, from https://american-history.net/.../battle-of-bayan-1902/